شافعى در كتاب الشهادات بروا بودن شهادت اهل اهواء جز خطابيه كه بر مخالفان خود گواهى دروغ را جايز دانستند اشاره كرده است . ولى در كتاب القياس از پذيرفتن گواهى معتزله و ديگر اهل اهواء بازگشته است . ولى امام مالك شهادت اهل اهواء را بروايت اشهب و ابن القاسم و حارث بن مسكين از مالك كه درباره معتزله گفته ، زنادقته لا يستتابون بل يقتلون ، رد كرده است . اما حكم معامله با ايشان بخريد و فروش در نزد اهل سنت مانند عقود پاياپاى بين مسلمانان و كفار حربى در مرزها است . اگرچه كشتنشان واجب است ولى معامله با آنان صحيح است ، ولى فروختن قرآن و برده مسلمان بايشان بنا بمذهب شافعى درست نيست « 174 » . » و هم او مينويسد : « اصحاب شافعى در حكم قدريه معتزله اختلاف كرده‌اند برخى گفته‌اند كه حكم ايشان حكم مجوس است زيرا پيغمبر درباره قدريه فرموده كه « انهم مجوس هذه الامه » بنابراين ستادن جزيه از ايشان جايز است . بعضى گويند كه حكم مرتدان است ، و از ايشان جزيه نتوان گرفت ، لكن بايد آنانرا وادار بتوبه كرد و اگر نكردند كشتنشان واجب است « 175 » . » اما راستى اينهمه ناسزا و دشنام و تفكير براى چه بود ؟ گفتيم كه اعتزال نخستين مذهبى بود كه برپايه اصول فلسفى در اسلام پديد آمد . مذهب معتزله كه پديد آورندگان و پايه‌گذاران آن ايرانيان بودند ، به ميزان بسيار وسيعى از آراء و افكار و عقايد اديان ايرانى و غير ايرانى پيش از اسلام بويژه دين زرتشتى و مانوى متأثر بود . از آن گذشته توجه معتزله بعلومى چون فلسفه ، منطق و كلام « * » و به كار

--> ( 174 ) - الفرق بين الفرق - ص 259 . ( 175 ) - الفرق بين الفرق - ص 259 . ( * ) « بعد از احداث مذهب معتزله شيوخ و ائمه ايشان كتب فلاسفه بمطالعه